تبیین نقش و اهداف مثلهای قرآنی (خانه‌ای در لب پرتگاه)

أفمن أسّس بنيانه علي تقوي من الله و رضوان خير أم مّن أسّس بنيانه علي شفا جرف هار فانهار به في جهنّم و الله لا يهدي القوم الظّالمين » ( توبه / 109 )

لغات:

أسّس: بنا نهاد
بنيان (بني ): پايه ، شالوده و بنا
أفمن أسّس بنيانه علي تقوي: آيا پس کسي که شالودۀ کارش را بر تقوا نهاد.
رضوان ( رضي ): خشنودي
شفا: کناره ، لبه
جرف: گودال ، پرتگاه ، ديواره رودخانه که سيل آن را شسته
هار (هور ): در حالي فرو ريختن
انهار: فروريخت ، واژگون شد
انهار به: او را فرو ساخت

ترجمه:

آيا کسي که بنياد (کار) خود را بر پايۀ تقوي و خشنودي خدا نهاده بهتر است يا کسي که بناي خود را بر لب پرتگاهي مشرف به سقوط پي ريزي کرده و با آن در آتش دوزخ فرو مي افتد؟ و خدا گروه بيدادگران را هدايت نمي کند.

شعر

مگر آنکه  او مسجدي ساختست / به تقوا و پرهيز پرداختست

هميشه زدرگاه حق روز  و شب / رضاي خدا را نمايد طلب

بود همچو آن کس که روي ريا / يکي مسجدي را نمايد بنا؟

که نزديک سيل است و بنيانش سست / به ويراني آن را کشاند درست

سرانجام آن خانه از داربست / به دوزخ بيفتد به ناري که هست

هدايت نخواهد کند کردگار / گروهي بديسا ستم پيشه کار

شأن نزول:

آيۀ فوق دربارۀ گروهي از منافقان است که براي تحقق بخشيدن به نقشه هاي شوم خود اقدام به ساختن مسجدي در مدينه کردند که بعدا به نام مسجد ضرار معروف شد. اين گروه از منافقان نزد پيامبر« صل الله و عليه و آله » آمدند و عرض کردند به ما اجازه ده مسجدي در ميان قبيله بني سالم - نزديک مسجد قبا - بسازيم تا افراد ناتوان و بيمار و پيرمردان از کار افتاده در آن نماز بگذارند و هم چنين در شب هاي باراني که گروهي از مردم توانايي آمدن به مسجد شما را ندارند ، فرضيه اسلامي خود را در آن انجام دهند. و اين در موقعي بود که پيامبر« صل الله و عليه و آله » عازم جنگ تبوک بود. پيامبر« صل الله و عليه و آله » به آنها اجازه داد ، ولي آنها اضافه کردند: آيا ممکن است شخصا بيايد و در آن نماز بگذاريد؟ پيامبر« صل الله و عليه و آله » فرمود: فعلا عازم سفرم ، و هنگامي که بازگشتم به خواست خدا به آن مسجد مي آيم و در آن نماز مي گذارم.

هنگاميکه پيامبر« صل الله و عليه و آله » از تبوک بازگشت نزد او آمدند و گفتند: تقاضا داريم به مسجد ما بيايي و در آنجا نماز بگذاري ، و از خدا بخواهي ما را برکت دهد ، و اين در حالي بود که هنوز پيامبر« صل الله و عليه و آله » وارد دروازۀ مدينه نشده بود. در اين هنگام پيک وحي خدا نازل شد و آيات فوق را آورد و پرده از اسرار کار آنها برداشت ، و به دنبال آن پيامبر ، دستور داد مسجد مزبور را آتش زنند ، و بقاياي آن را ويران کنند و جاي آن را محل ريختن زباله شهر سازند.

مشبهه:

زندگي مؤمن ، زندگي منافق

مشبه به:

کسي که بنايي را بر پايه هاي محکم و استوار بنيان گذارد. کسي که بنيانش را بر لبه پرتگاهي که زير آن سست و خالي است ، استوار سازد.

وجه شبه و توضيح

در اين آيه اساس زندگي مؤمنين و منافقين به گونه اي بسيار زيبا مجسم شده است. شخصي بر لبه رودخانه اي که آب ، کناره هاي آن را شسته است و هر لحظه احتمال ريزش و سقوط آن را تهديد مي کند ف خانه اي را بنا مي کند. اين بنا اگر چه ظاهري آراسته دارد ، اما به اندک لرزه اي فرو مي ريزد.

امال منافقين نيز تنها ظاهر فريبنده دارد اما بر پايه اي بسيار سست که همان نفاق است بنا شده است ، چرا که نفاق يعني بيگانگي با واقعيت ها و جدايي از قوانين آفرينش ، که چنين امري خود ، عامل زوال و فناست.

برعکس ، مؤمنين اعمال خود را بر پايۀ تقوا و طلب خشنودي خداوند متعال بنيان مي گذارند و اين همچون بنايي است که بر زمين محکم و با مصالحي مناسب و خوب ساخته شده باشد.

در واقع هماهنگي اعمال مؤمنين با واقعيت ها و قوانين جهان آفرينش خو عاملي است براي بقا و ثبات آن اعمال.

منافق براي رسيدن به هدف خود بايد هر روز به شکلي در آيد و هر وقت سخني بگويد که با شرايط آن زمان و آن مکان مناسب باشد ، حال آنکه اين رنگ به رنگ شدن هر چند مثل خانه ساختن است ولي مثل خانه اي است که روي شن هاي ساحل رود خانه ساخته مي شود که هر لحظه انتظار فرو ريختن آن مي رود.

پيام ها

1- ارزش کارها به نيت آنان است ، نه ظاهر اعمال. مسجد قبا براي خدا ساخته شد و مسجد ضرار با انگيزه ي تفرقه افکني! ( اسس بنيانه علي التقوي ).

2- بنياد باطل بر باد است ( بنيانه علي شفا حرف هار ).

3- گاهي مسجد ، بانيان خود را به قعر دوزخ مي افکند ( فانهار به في نار جهنم ).

4- سوء استفاده از مراکز مذهبي و باورهاي ديني مردم ، ظلم است ( الظالمين ).

5- لزوم بنا نهادن همه کارها و برنامه هاي زندگي ، بر اساس تقواي الهي و رضاي خدا ( أسّس بنيانه علي تقوي من الله و رضوان ).

6- اعمال مبتني بر تقوا و رضايت الهي ، داراي اساس محکم و استوار و ارزش خدشه ناپذير است ( افمن اسس....ام من اسس بنيانه علي شفا جرف ) اين برداشت از مقابل قرار گرفتن جمله اول در مقابل جمله دوم استفاده مي شود.

7- مؤمنان راستين ، شخصيت خويش را بر اساس تقوا و تحصيل رضايت خدا بنا مي کنند (أفمن أسّس بنيانه علي تقوي من الله و رضوان خير ).

8- منافقان و کافران ، بناکننده اعمال خويش بر لب پرتگاهي سست و بي بنياد هستند ( ام من اسس بنيانه علي شفا جرف هار ).

تنظيم کننده: علي اکبر محمدي مهر